Монголын театрын ардын уламжлал



Монголын ард түмэн эрт дээр үеэс уламжлагдсан аман болон бичгийн зохиолоор баялаг билээ. В. И. Ленин “Аливаа үндэстэн оршин тогтноод ард түмэн эрх мэдлээ өөрийн гарт аваагүй байх тэр үед нэг нь ил, нөгөө нь далд хөгжих хоёр соёлтой байдаг” гэж сургажээ. Хэдэн зуун мянган жилийн түүхт замдаа шашин болон дээдэс ямбатны ордны зохиол найраг, үзвэрийн зүйлийн зэрэгцээ нүүдэлчин, малчин ард түмний аман зохиол болох үгтэй тоглоом, хуримын ёсны харилцаа үг, үлгэр домог, шог хошин яриа, оньсого, таавар, ерөөл магтаал, холбоо үг, найралцаа үг, уртын болон богинын дуу, харилцаа дуу, дуут жүжиг, бүжиг наадам, сурын уухай, бөхийн болон хурдан морины цол зэрэг ардач чиглэлийн зүйлүүд дарагдмал боловч баяжин хөгжсөөр байжээ. 
Монголчуудын дуу хөгжим, соёлын талаар 13-р зууны жуулчдын тэмдэглэл, Монголын нууц товчоо, Алтан товч, Эрдэнийн товч зэрэг түүхэн сурвалж бичигт дурдсан байдаг бөгөөд Монголын дуу хөгжмийн соёлын өвд урт, богино, бэсрэг дуу, хөгжмийн олон төрлийн зэмсэг, янз бүрийн хэлбэрийн зохиол бүтээл орно. Түүнчлэн дуу хөгжмийн аялгууг тэмдэглэдэг өвөрмөц ноттой байсан баримт ч байдаг байна.
Ардын харилцаа дуу нь цаанаа гүн утга агуулгатай байдаг. Ардын аман зохиол, дуу зэргээрээ бид зөв ёс суртахууныг хойч үедээ өвлүүлдэг байсан юм.
Эдгээр харилцаа дуу буюу дуун жүжигт дуулж байгаа үг аялгуугаар тодорхойлогдох дүр, дүр хоорондын харилцаа зэрэг нь театр бурдлийн зарим элементүүдийг агуулсан байдаг юм. Харилцаа дуу нь:
а) Хөдөлмөр аж байдлын дуун жүжиг. Үүнд төлөө голсон эхэд хурга ишиг, тугал, ботго авахуулах, үрс гаргах, эсгий хийх, гэр барих, бэр буулгах, хурим найр, эрийн гурван наадам хийх болон цаг улирал, зан үйлийн холбогдолтой “Тойго, тойго”, (“Сугай сугай”, “Зүүцүү Зүүцүү”, “Тоор тоор”), “Уулган шарын домог”, “Балчин хэрийн домог, “Цагаан сар”, бөх, морины цол, сурын уухай зэрэг драмын хэлбэрт гоцлол ба харилцаа дуу уухай, ерөөл, магтаал, хөг аялгуус
б) Уянга эмгэнэлийн дуун жүжиг “Шалзат баахан шарга”, “Хөхөө Намжил”,
в) Сургаал учирлалын дуун жүжиг “Сүнжидмаа”, “Хоёр борын дурлал”
г) Нийгэм анги мөлжлөгийн эсрэг тэмцсэн драмын хэлбэрт дуун жүжиг: Энд сайн эр, тэдний ойр дотны хүмүүсийн зохиосон дуунуудыг баяжуулсан “Торой банди”, “Тианаа хүү” зэрэг байна.
д) Шог инээдэмт дуун жүжиг. Үүнд лам нарыг шоглосон “Сумьяа ноён”, “Ванлий буюу Буянхишиг даа лам”, “Дөвчин унзад”, “Жаавай”, “Вааший яа хүү”, “Тагна- Урианхай”, “Намсан гуай” зэрэг,
е) Уянга энэрлийн дуун жүжиг “Алгирмаа”, “Юндэн гөөгөө” зэрэг,
ё) Гүн ухааны дуун жүжиг “Өвгөн, шувуу хоёр”
ж) Баатарлаг туульсын харилцаа дуу “Шилдий занги”, “Их Агсал”,
з) Эх орны магтаалын харилцаа дуу “Алтайн магтаал”, “Хангайн магтаал гэх мэтээр ангилж болно.
Хувьсгалаас өмнөх ардын театрчилсан дуун жүжгийн тоглолтыг Хаад ноёдын орд өргөө, наадмын талбайд ашиглаж байсан жишээ нь 1830-аас 1903 оныг хүртэл хугацаанд Халх голын Доржпалам вангийн “Ногоон морины дэг” хэмээх дуутай бүжиглэлийн наадам, баруун хязгаарын Мичинвангийн биелгээ бүжгийн сургууль ба тоглолт, Увс аймгийн Луу жанжны нутгийн авьяастнуудын “Өвгөн бүргэд” дууг театрчилан тоглож байсан зэрэг баримт, мөн одоогийн Дорноговь аймгийн нутагт Данзанравжаагийн хийдэд тоглож байсан тусган тайз, хувцас, зураг хөгжим бүхий “Саран хөхөө” туужийн тоглолт зэрэг нилээд зүйлийг дурдаж болно.
Гэвч удалгүй хаад ноёд “3арлигаар тогтоосон Монгол улсын хууль зүйлийн бичиг” дээр “Жүжиг жүжиглэхүйг цаазлахуй инуу” гэсэн зүйл анги оруулсан байдаг. Энэ бичигт: “Нэгэн зүйл. Аливаа засаг хан, ван, бэйл, бэйс, гүн, тайж, түшмэлийн суртал бүрэлгэн сүйтгэхүйг хичээн жүжгийг үнэлж жүжиглэвээс болохгүй. Зөрвөөс засаг, ван, гүнийг хоёр жилийн пүнлүү хас, хэдүй нэмсэн зэрэг, тэмдэглэсэн буй боловч бээр гаргуулахгүй болго. Засаг бус ван, гүн, жич туслагч тайж, түшмэдийг таацуулж дөрвөн есөн мал торго. Байцаахуйг алдсан чуулганы дарга засгуудыг хагас жилийн пүнлүү хас. Хэрэв гэр дор өсвөр эрийг жүжгийг боловсруулан сургагчид буй бүгээс засаг, ван, гүнийг уг хууль дор зэрэг нэмүүлэн ял торго. Засаг бус ван, гүнийг нэгэн жилийн уг залгамжлах тушаалын нэгэн жилийн пүнлүү хас. Тайж түшмэдийг түшмэл эвдээд гурван жил эндэгдэлгүй болвоос сая дахиул, Түшмэлийг даруй түшмэл эвд. Харц хүнийг зуун ташуур занч, Байцаахуйг алдсан чуулганы дарга, засгуудыг нэгэн жилийн пүнлүү хасагтун” гэсэн байдаг.
Одоо олдоод байгаа эарим нэг баримтаас үзвэл хоёр зуу гаруй бадаг бухий харилцан яриа үзэгдлийг хоёр хүн ярьж жүжиглэх зэрэг театрын үзвэрийн жижиг хэлбэрүүд хэрэглэж байсан нь цөөнгүй байжээ. Мөн баатарлаг туульсыг нэгэн хуурч долоо хоногт багтаан хайлдаг байв. Харин “Саран хөхөө” жүжигт акробат, үсрэлт, олон эргэлт бүхий биеийн тамир, циркийн үзүүлбэрүүд ордог байжээ.
Үлгэр ярих, тууль хайлах, домог хүүрнэхийг “Нэгэн жүжигчний театр” гэж нэрлэнэ. Хуурчид нь өөрсдөө хөгжмөө зохиож, үлгэрийн баатрынхаа дүр байдлыг тод томруун дүрсэлж ард олноо нэг ч хором уйдаахгүйгээр олон цаг туульс хайлж чаддаг байжээ.
“Чингэсийн есөн өрлөгтэй өнчин хүүгийн шастир” нь арван гуравдугаар зууны үед хамаарах нэгэн төрлийн бяцхан жүжиг билээ. Өрлөг бүрийн ярианы өөр өөрийн онцлог нь тэдний зан төрхийг тодорхойлдгоос гадна харилцаа яриа нь эхлэл, оргил, тайлалтай бөгөөд тус тус ялгаа бүхий хүний дүр зургийг гаргаснаараа театрын жижиг зохиол мөн юм.
Юан улсын театр (XIII зууны сүүлээс XIV зууны дунд үе хүртэл), Хархорииы театр (XIII зууны эцэс), түүнээс хойшхи үед ардын аман зохиолын үндсэн үүргийг өөрчлөн ноёд, лам нарын эрх ашгийн төлөө өөрчлөн хэрэглэдэг байсан юм.
XIX зууны эцэс, XX зууны эхэн үед манай орны дорнод хязгаарт То вангийнханд, баруун хязгаар Ховдын Булганы Мичин вангийн нутагт жүжгийн сур- гууль хийж, бүжигчдийг зориуд биелгээний эрдэмд сургадаг байжээ. Одоогийн Дорноговь аймгийн Сайхандулаан сумын нутагт ноён хутагт Данзанравжаагийн сүм хийдийн суурь байжээ. Гол шилтгээнээс нэлээд зайдуу газар Хамрын хийдийн ойролцоо хуучин театрын барилгын хана туурь харагдана. Энэ театрын тайз бүрийн дээвэр нь бат бэх сараалжтай, тэр сараалжин бэхлэлттэй тайзны дээр үүл нүүлгэх буюу бурхан, шувуу зэргийг тоглодог жүжигчдийг буулгаж ирдэг байв гэнэ. Давхар бүрийн тайзны чимэг зураг нь үзэгдлийн явцад хүртэл солигддог, мөн газар доороос гал утаа, хүн гарч ирэхийг хүртэл дүрсэлдэг байжээ. Энэ театрын жүжигчид хиймэл үс сахал хэрэглэдэг байсан ба түүнийг сарлагийн сүүл савгаар хийдэг байв.
Монголын малчид нүүдэллэн явж, хот айлаар хол хол тасархай амьдарч байсан боловч дээрх цогцолбор театраас гадна ардын хуурч, харилцан яриа, үзэгдэл тоглодог хүмүүс хоёр, гурваараа нийлж хотоос хотод нүүдэллэн хэсүүчилж амьдралын түмэн нууц, хол ойрын санал, хүслийг дамжуулан, сайн муугийн аливаа мэдээг хүргэн дуулгаж явдаг байснаараа ард олонд хайрлагдсан хүмүүс байв. Ард түмний түүх болон тэдний олон үеийн амьдралын туршлага нь үндэсний уран сайхны сэтгэц, ухааны онцлогийг бий болгож, үндэсний гоо сайхны ойлголтыг тодорхойлдог. Ардын болон ордны дээр дурдагдсан үзвэрүүд нь театрыг хөгжүүлэхэд үүрэг гүйцэтгэж, уе уламжилсан жүжигчдийн уран чадварыг бий болгох үндэс болсноос гадна цаашдын хөгжингүй театрын жүжиг үзэх, ойлгоход олон түмнийг бэлтгэх сургууль болсон нь лавтай.
Дээрх бүх зүйлээс үзэхэд манай ардын театрчилсан үзвэрүүдийн хэлбэр дээд ямбатан болон ихэс лам нарын орд харш, сүм хийдэд ашиглагдан сүр маяг нэмж, ардач утга санаагаа гээж байсан нэг тал байсан боловч жинхэнэ ард олны гэр оронд орохдоо үзэмж сүрээр бага атлаа ардын ухаан төгөлдөр байж чадаж байжээ.
"Монголын театрын түүхэн замнал" номноос





0 сэтгэгдэл:

Post a Comment